सोशल मीडियावरील ‘डिजिटल ई-पेपर’ ट्रेंड; RNI नोंदणी अन् पत्रकारांसाठी IT Rules 2021 चे नियम काय सांगतात?

सोशल मीडियावरील ‘डिजिटल ई-पेपर’ ट्रेंड; RNI/PRGI नोंदणी आणि पत्रकारांसाठी IT Rules 2021 काय सांगतात?

​जालना | विशेष प्रतिनिधी | D9 News मराठी: डिजिटल पत्रकारितेच्या वाढत्या प्रसाराच्या पार्श्वभूमीवर कायदेशीर तरतुदी समजून घेणे महत्त्वाचे ठरले आहे. सध्याच्या डिजिटल युगात सोशल मीडिया, व्हॉट्सॲप ग्रुप्स आणि विविध ऑनलाइन माध्यमांवर वृत्तपत्राच्या स्वरूपातील बातम्यांची पाने, डिजिटल ई-पेपर आणि बातम्यांची कात्रणे मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केली जात आहेत. मोबाईल ॲप्स आणि डिजिटल साधनांच्या मदतीने तयार होणाऱ्या या मजकुरामुळे बातम्या लोकांपर्यंत वेगाने पोहोचत आहेत.

​मात्र, वृत्तपत्रासारखे डिझाइन तयार करणे, नियमितपणे एखादे नियतकालिक प्रकाशित करणे आणि वेबसाइटवर डिजिटल बातम्या प्रसिद्ध करणे या वेगवेगळ्या बाबी आहेत. त्यामुळे Press and Registration of Periodicals Act, 2023 (PRP Act) आणि Information Technology (Intermediary Guidelines and Digital Media Ethics Code) Rules, 2021 यांतील तरतुदी समजून घेणे आवश्यक आहे.

​१. RNI चे PRGI मध्ये रूपांतर; नियतकालिकांच्या नोंदणीचे नियम काय?

​केंद्र सरकारचा Press and Registration of Periodicals Act, 2023 हा कायदा १ मार्च २०२४ पासून लागू झाला. त्यानंतर Registrar of Newspapers for India (RNI) या कार्यालयाचे नाव बदलून Press Registrar General of India (PRGI) असे झाले.

• ​या कायद्यानुसार सार्वजनिक बातम्या किंवा सार्वजनिक बातम्यांवरील भाष्य असलेली नियतकालिके कायद्यातील व्याख्या व लागू तरतुदींनुसार नोंदणीच्या कक्षेत येऊ शकतात.

• ​कायद्यात नियतकालिकांच्या प्रकाशनाशी संबंधित इलेक्ट्रॉनिक पुनरुत्पादनाचाही उल्लेख आहे.

• ​त्यामुळे एखादे प्रकाशन वृत्तपत्रासारखे दिसते एवढ्याच कारणावरून त्याची कायदेशीर स्थिती ठरत नाही. प्रकाशनाचे प्रत्यक्ष स्वरूप, ते छापले जाते का, त्याचे नियमित प्रकाशन होते का आणि संबंधित कायद्यातील व्याख्या त्याला लागू होते का, या बाबी महत्त्वाच्या आहेत.
• https://prgi.gov.in/index.php/en/en/about-us/prp-act-2023 IT Rules 2021:

​अधिकृत संदर्भ: PRGI — Press and Registration of Periodicals Act, 2023     

​२. व्हॉट्सॲपवरील डिजिटल ई-पेपर आणि नोंदणीचे नियम

​व्हॉट्सॲपवर एखादी बातमी, माहितीपत्रक किंवा वृत्तपत्रासारखे दिसणारे डिजिटल पान शेअर केले जाते, तेव्हा केवळ त्याच्या डिझाइनवरून ते नोंदणीकृत वृत्तपत्र आहे की नाही, हे ठरवता येत नाही.

• ​कायद्यात इलेक्ट्रॉनिक पुनरुत्पादनाचा समावेश असला, तरी प्रत्येक डिजिटल पोस्ट किंवा ई-पेपरला सरसकट नोंदणी लागू होतेच असे नाही.

• ​एखादे डिजिटल पान नियमितपणे प्रकाशित होणाऱ्या छापील नियतकालिकाची इलेक्ट्रॉनिक प्रत आहे का, की ते स्वतंत्र डिजिटल बातमी किंवा सोशल मीडिया पोस्ट आहे, यानुसार कायदेशीर बाबी वेगळ्या असू शकतात.

• ​डिजिटल स्वरूपात बातम्या प्रसिद्ध करताना स्वतःच्या प्रकाशनाची ओळख स्पष्ट ठेवणे, बातम्यांचा स्रोत पडताळणे आणि नोंदणी किंवा सरकारी मान्यतेबाबत दिशाभूल करणारे दावे न करणे महत्त्वाचे आहे. केवळ “मुख्य संपादक”, “संपादक” किंवा “न्यूज” असा उल्लेख केल्याने एखाद्या प्रकाशनाला आपोआप सरकारी मान्यता मिळत नाही.

​३. डिजिटल न्यूज पोर्टल्ससाठी IT Rules 2021 काय सांगतात?

​केंद्र सरकारने २५ फेब्रुवारी २०२१ रोजी Information Technology (Intermediary Guidelines and Digital Media Ethics Code) Rules, 2021 अधिसूचित केले.

• ​या नियमांचा भाग III हा डिजिटल माध्यमांवरील बातम्या आणि चालू घडामोडींच्या प्रकाशकांशी तसेच ऑनलाइन क्युरेटेड सामग्रीच्या प्रकाशकांशी संबंधित आहे. त्यामध्ये लागू असलेल्या प्रकाशकांसाठी आचारसंहिता आणि तक्रार निवारणाची तीन-स्तरीय व्यवस्था नमूद आहे.

• ​या व्यवस्थेमध्ये प्रकाशकाची तक्रार निवारण यंत्रणा, स्व-नियमन करणारी संस्था आणि केंद्र सरकारच्या देखरेखीखालील यंत्रणा अशा स्तरांचा समावेश आहे.

• ​मात्र, हे नियम प्रत्येक पत्रकाराला वैयक्तिकरीत्या लागू होतात किंवा प्रत्येक वेबसाइटला स्वतंत्र सरकारी नोंदणी प्रमाणपत्र घेणे बंधनकारक आहे, असा सरसकट अर्थ काढू नये. संबंधित व्यक्ती किंवा संस्था नियमांमधील कोणत्या व्याख्येत येते, यावर त्यांची लागूता अवलंबून असते.
• https://www.mib.gov.in/en/node/1356?page=1

​अधिकृत संदर्भ: माहिती व प्रसारण मंत्रालय — IT Rules 2021

​४. डिजिटल पत्रकारितेत सत्यता आणि उत्तरदायित्व महत्त्वाचे

​डिजिटल माध्यमांमधून बातम्या वेगाने प्रसारित होत असताना त्यातील माहितीची पडताळणी करणे, संबंधित व्यक्तींची बाजू जाणून घेणे, चुकीची माहिती आढळल्यास दुरुस्ती करणे आणि आवश्यकतेनुसार बातमीचा स्रोत नमूद करणे या पत्रकारितेतील चांगल्या पद्धती आहेत.

• ​एखाद्या वेबसाइटवर बातम्या प्रसिद्ध केल्या जात असल्याने त्या वेबसाइटला आपोआप सरकारी मान्यता मिळते, असे मानता येत नाही.

• ​तसेच PRGI नोंदणी, डिजिटल प्रकाशनासंबंधी नियम आणि पत्रकाराची वैयक्तिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत.

• ​त्यामुळे डिजिटल माध्यम चालवणाऱ्या व्यक्ती आणि संस्थांनी स्वतःच्या प्रकाशनाचे स्वरूप स्पष्ट ठेवून त्याला लागू असलेल्या कायदेशीर तरतुदींची खात्री करणे आवश्यक आहे.

​निष्कर्ष:

​डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे बातम्या तयार करणे आणि लोकांपर्यंत पोहोचवणे सोपे झाले आहे. मात्र, वृत्तपत्रासारखे डिजिटल डिझाइन तयार करणे, नियतकालिक प्रकाशित करणे आणि डिजिटल न्यूज पोर्टल चालवणे यांमध्ये कायदेशीर फरक असू शकतो.

​PRGI नोंदणी आणि IT Rules 2021 यांची लागूता समजून घेऊनच प्रकाशनाबाबत दावे करणे हिताचे आहे. पत्रकारिता करताना माहितीची सत्यता, पारदर्शकता आणि वाचकांचा विश्वास यांना प्राधान्य देणे महत्त्वाचे आहे.

• ​टीप: हा लेख उपलब्ध अधिकृत सरकारी माहितीच्या आधारे जनजागृतीसाठी तयार केला आहे. विशिष्ट डिजिटल प्रकाशनाला कोणती नोंदणी किंवा कायदेशीर तरतूद लागू होते, हे त्याच्या प्रत्यक्ष स्वरूपानुसार तपासावे.

​— D9 News मराठी | डिजिटल वृत्तसेवा