विशेष बातमी: पत्रकारितेतील नैतिक मूल्ये आणि आत्मपरीक्षणाची गरज; ‘पेड न्यूज’ अन् लाचारीच्या काळात निष्पक्ष लेखणीला सलाम

विशेष बातमी: पत्रकारितेतील नैतिक मूल्ये आणि आत्मपरीक्षणाची गरज; ‘पेड न्यूज’ अन् लाचारीच्या काळात निष्पक्ष लेखणीला सलाम

​विशेष प्रतिनिधी | डिजिटल वृत्तसेवा

​प्रस्तावना पत्रकारिता हा लोकशाहीचा चौथा स्तंभ मानला जातो. समाजातील अन्याय, भ्रष्टाचार आणि अवैध गोष्टींवर प्रकाश टाकून नागरिकांना न्याय मिळवून देणे हे पत्रकारितेचे मुख्य कर्तव्य आहे. मात्र, बदलत्या काळात पत्रकारितेच्या स्वरूपात आणि त्यामागील नैतिक मूल्यांमध्ये मोठे बदल घडताना दिसत आहेत. या पार्श्वभूमीवर आजच्या पत्रकारितेचे आणि पत्रकारांचे निष्पक्ष आत्मपरीक्षण होणे अत्यंत गरजेचे बनले आहे.

​‘पेड न्यूज’ आणि हुजरेगिरी: पत्रकारितेला लागलेला कलंक

​पत्रकारिता ही निष्पक्ष आणि निर्भय असणे अपेक्षित असते. मात्र, सध्याच्या काळात काही प्रमाणात ‘पैसे घेऊन बातम्या छापणे’ (Paid News) आणि सत्ता किंवा प्रभावापुढे ‘लाचारी व हुजरेगिरी करणे’ असे प्रकार पाहायला मिळतात.

• ​मूल्यांचा लिलाव: पैशांच्या किंवा वैयक्तिक फायद्याच्या मोहापोटी सत्य बातमी दाबणे किंवा चुकीच्या गोष्टीचे उदात्तीकरण करणे हे पत्रकारितेच्या तत्त्वांचा खून करण्यासारखे आहे. हे पूर्णपणे चुकीचे असून याचे कोणत्याही परिस्थितीत समर्थन केले जाऊ शकत नाही.
• ​विश्वासाला तडे: जेव्हा पत्रकारिता एखाद्याच्या तालावर नाचू लागते, तेव्हा जनतेचा लोकशाहीच्या या चौथ्या स्तंभावरून विश्वास पूर्णपणे उडतो. पैशांसाठी किंवा हितसंबंध जपण्यासाठी केलेली पत्रकारिता समाजाचे मोठे नुकसान करते.

​व्यावसायिक मूल्ये आणि निष्पक्षपातीपणा

​कोणत्याही व्यवसायात नैतिकता सर्वात महत्त्वाची असते, आणि पत्रकारितेत तर ती आत्मा मानली जाते.

• ​सत्यता आणि पारदर्शकता: कोणत्याही दबावाला किंवा प्रलोभनाला बळी न पडता बातमी देणे हेच खऱ्या बातमीदाराचे लक्षण आहे.
• ​हितसंबंधांचा त्याग: वैयक्तिक फायद्यासाठी बातमी दाबणे किंवा चुकीच्या गोष्टींचे समर्थन करणे हे पत्रकारितेच्या मूळ उद्देशाला तडे देणारे ठरते. जेव्हा बातमी विकली जाते किंवा कोणाच्या प्रभावाखाली लिहिली जाते, तेव्हा वाचकांचा या माध्यमावरील विश्वास उडतो.

​‘आम्हीच खरे’ असा दावा आणि वास्तवाची जाणीव

​आजघडीला अनेक जण स्वतःला निष्पक्ष आणि ‘खरे पत्रकार’ म्हणून मांडण्याचा प्रयत्न करतात. मात्र, केवळ दावा करून चालत नाही, तर तो कृतीतून दिसावा लागतो.

• ​अवैध बाबींकडे दुर्लक्ष: जर एखाद्या भागात चुकीचे किंवा अवैध प्रकार घडत असतील आणि त्यावर स्थानिक पातळीवर आवाज उठवला जात नसेल, तर केवळ दाव्यांना काही अर्थ उरत नाही.
• ​दुसऱ्यांकडे बोट दाखवण्यापूर्वी आत्मपरीक्षण: इतर माध्यमांच्या चुकांवर किंवा त्रुटींवर बोट दाखवण्याआधी ‘आपण स्वतः आपल्या लेखणीशी आणि कर्तव्याशी किती प्रामाणिक आहोत?’ याचे आत्मपरीक्षण प्रत्येक पत्रकाराने करणे काळाची गरज आहे. शांत राहून अन्यायाकडे दुर्लक्ष करणे हेही एका अर्थी त्या अन्यायाला मूक संमती देण्यासारखेच असते.

​प्रामाणिक पत्रकारांचे योगदान: आदर आणि सलाम

​या सर्व आव्हानांच्या आणि नकारात्मक वातावरणाच्या काळातही समाजात असे अनेक पत्रकार आहेत जे अत्यंत निष्ठेने काम करत आहेत.

• ​निर्भीड लेखणी: जीवाची किंवा परिणामांची पर्वा न करता, अन्यायाविरुद्ध आपली लेखणी चालवणारे पत्रकार आजही समाजात आशेचा किरण आहेत.
• ​सत्याचा पाठपुरावा: जिथे चुकीचे दिसेल तिथे ठामपणे उभे राहून जनतेचा आवाज बनणाऱ्या पत्रकारांमुळेच आज लोकशाहीचा हा स्तंभ टिकून आहे. अशा प्रामाणिक, तत्त्वनिष्ठ आणि कर्तव्यदक्ष पत्रकारांच्या कार्याचा सन्मान करणे आणि त्यांना ‘सॅल्यूट’ ठोकणे हे समाजाचे कर्तव्य आहे.

​निष्कर्ष

​पत्रकारिता ही केवल एक नोकरी किंवा व्यवसाय नसून ते एक सामाजिक उत्तरदायित्व आहे. पत्रकारितेची घसरलेली पत सावरण्यासाठी आणि वाचकांचा विश्वास पुन्हा दृढ करण्यासाठी आरोप-प्रत्यारोपांऐवजी सर्वांनीच नैतिकतेचा मार्ग स्वीकारणे आवश्यक आहे. प्रामाणिकतेला खतपाणी घालणे आणि लेखणीचा वापर समाजाच्या कल्याणासाठी करणे हीच आजच्या काळाची खरी गरज आहे.