साहित्यरत्न अण्णाभाऊ साठे: ‘फकिरा’ ते ‘माझी मैना’… शोषितांच्या क्रांतीचा अजरामर हुंकार!

साहित्यरत्न अण्णाभाऊ साठे: ‘फकिरा’ ते ‘माझी मैना’… शोषितांच्या क्रांतीचा अजरामर हुंकार!

​विशेष साहित्य व प्रबोधन लेख (By : तेजराव दांडगे):

​मराठी साहित्य विश्वात अनेक दिग्गज लेखक आणि कवी झाले, परंतु औपचारिक शाळेची पायरी फक्त दीड दिवस चढून आपल्या लेखणीने संपूर्ण जगाला हादरवून सोडणारा एकमेव महामानव म्हणजे साहित्यरत्न लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे!

​वाटेगावच्या छोट्याशा झोपडीत जन्मलेल्या या अवलियाने आयुष्याच्या शाळेत असा काही इतिहास घडवला की, त्यांनी लिहिलेले साहित्य आज जगातील रशियन, पोलिश, इंग्रजी अशा अनेक भाषांमध्ये अनुवादित झाले आहे. अण्णाभाऊंनी श्रीमंत आणि सरंजामदारांचे कौतुक करण्यासाठी लेखणी हातात धरली नाही, तर शेतात राबणाऱ्या, खाणीत घाम गाळणाऱ्या आणि रस्त्यावर झाडू मारणाऱ्या शेवटच्या माणसाच्या वेदनेला वाचा फोडण्यासाठी त्यांनी लेखणीचे शस्त्र बनवले.

​आज आपण अण्णाभाऊंच्या अजरामर कादंबऱ्या, कथा, लोकनाट्ये आणि पोवाड्यांच्या वैचारिक प्रवासाचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत.

​१. ‘फकिरा’ कादंबरी: स्वाभिमान आणि त्यागाची अमर गाथा

​अण्णाभाऊ साठे यांनी १९५९ मध्ये लिहिलेली ‘फकिरा’ ही मराठी साहित्यातील एक मैलाचा दगड मानली जाणारी कादंबरी आहे. १९६१ मध्ये या कादंबरीला महाराष्ट्र शासनाचा सर्वोत्कृष्ट कादंबरीचा पुरस्कार मिळाला. अण्णाभाऊंनी ही कादंबरी परमपूज्य डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या झुंजार लेखणीला अत्यंत आदरपूर्वक अर्पण केली होती.

• ​कथा आणि संघर्ष: ब्रिटिश राजवटीत मातंग समाजावर अन्यायकारक ‘गुन्हेगारी जमात कायदा’ लादला गेला होता. दुष्काळाच्या काळात जेव्हा ब्रिटिश सरकार आणि स्थानिक सावकार गरिबांची पिळवणूक करत होते, तेव्हा ‘फकिरा’ नावाचा नायक ब्रिटिशांची धान्यकोठारे आणि खजिना लुटून तो भुकेल्या कष्टकऱ्यांमध्ये वाटतो.
• ​वैचारिक महत्त्व: फकिरा हा स्वार्थासाठी नव्हे, तर आपल्या समाजाच्या भुकेसाठी आणि हक्कासाठी लढतो. शेवटी लोकांचे प्राण वाचवण्यासाठी तो स्वतःचे बलिदान देतो. अण्णाभाऊंनी या कादंबरीतून दाखवून दिले की, संकटाच्या वेळी देव किंवा चमत्कार नव्हे, तर माणसाचा संघर्ष आणि माणुसकीच कामी येते.

​२. ‘माझी मैना गावाकडे राहिली’: संयुक्त महाराष्ट्राचा धगधगता अंगार

​अण्णाभाऊंनी रचलेली ‘माझी मैना गावाकडे राहिली, माझ्या जिवाची हु्रहु्र झाली’ ही छक्कड (लावणी/पोवाडा) म्हणजे संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतील सर्वात मोठा सांस्कृतिक हुंकार होता.

• ​प्रतीकात्मक अर्थ: वरवर पाहता हे एका पतीचे आपल्या पत्नीच्या विरहातील गीत वाटत असले, तरी यातील ‘मैना’ म्हणजे कोणतीही स्त्री नसून ती आपली मराठी माती / ग्रामीण महाराष्ट्र आहे.
• ​हुतात्म्यांचे स्मरण: मुंबई मिळवण्यासाठी झालेल्या आंदोलनात जेव्हा १०६ आंदोलक हुतात्मा झाले, तेव्हा अण्णाभाऊंनी मुंबईतील कष्टकऱ्यांच्या वेदनेला आणि हुतात्म्यांच्या बलिदानाला या छक्कडीतून अमर केले. या रचनेने तत्कालीन लाखो मराठी तरुणांना संयुक्त महाराष्ट्राच्या लढ्यात उतरवले.

​३. अण्णाभाऊंच्या इतर प्रमुख कादंबऱ्या आणि कथासंग्रह

​अण्णाभाऊंनी आपल्या आयुष्यात ३५ हून अधिक कादंबऱ्या आणि शेकडो कथा लिहिल्या. त्यांच्या प्रत्येक साहित्यातून शोषित वर्गाचा टाहो आणि प्रतिकार दिसून येतो:

४. शाहिरी, लोकनाट्ये आणि पोवाडे: प्रबोधनाची शस्त्रे

​अण्णाभाऊ साठे, शाहिर अमर शेख आणि शाहिर द. ना. गव्हाणकर यांनी स्थापन केलेले ‘लाल बावटा कला पथक’ म्हणजे महाराष्ट्रातील सामाजिक प्रबोधनाचे मोठे केंद्र होते.

• ​स्टालिनग्राडचा पोवाडा: दुसऱ्या महायुद्धात रशियन जनतेने फॅसिस्ट सैन्याविरुद्ध दिलेल्या लढ्यावर अण्णाभाऊंनी ‘स्टालिनग्राडचा पोवाडा’ रचला, ज्याचे जगभरात कौतुक झाले.
• ​बंगालची हाक: १९४३ च्या बंगालमधील भीषण दुष्काळावर अण्णाभाऊंनी पोवाडा रचून महाराष्ट्रातून मदत गोळा केली होती.
• ​लोकनाट्ये (तमाशा सुधारणा): ‘अकलेची गोष्ट’, ‘शेटजींचे इलेक्शन’ यांसारख्या लोकनाट्यांद्वारे त्यांनी पारंपारिक तमाशाला राजकीय आणि सामाजिक प्रबोधनाचे स्वरूप दिले.

​निष्कर्ष: कष्टकऱ्यांच्या तळहातावर पेललेली पृथ्वी!

​अण्णाभाऊ साठे यांनी साहित्याला नवी व्याख्या दिली. ते नेहमी म्हणायचे—

​“हे जग पृथ्वी शेषाच्या मस्तकावर तरलेली नसून, ती कष्टकऱ्यांच्या आणि श्रमिकांच्या तळहातावर पेललेली आहे!”

​आज अण्णाभाऊंच्या विचारांची मशाल मनात पेटवणे, हातात पुस्तके घेणे, व्यसनाधीनतेपासून दूर राहणे आणि आपल्या मुलांना उच्च शिक्षण देणे हाच लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांना दिलेला खरा व श्रेष्ठ सन्मान ठरेल!