पाकिस्तानी सर्वोच्च न्यायालयाकडून भारतीय निकालाचा दाखला; इस्लाम महिलांना सन्मान देतो, असेही केले स्पष्ट – ॲड. महेश धन्नावत, कार्यकारी अध्यक्ष, नोटरी असोसिएशन

पाकिस्तानी सर्वोच्च न्यायालयाकडून भारतीय निकालाचा दाखला; इस्लाम महिलांना सन्मान देतो, असेही केले स्पष्ट – ॲड. महेश धन्नावत, कार्यकारी अध्यक्ष, नोटरी असोसिएशन

एका अत्यंत महत्त्वपूर्ण निकालात, पाकिस्तानच्या सर्वोच्च न्यायालयाने भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयाचा संदर्भ देत लैंगिक समानतेच्या आणि महिलांच्या कायदेशीर हक्कांच्या बाजूने एक ऐतिहासिक पाऊल उचलले आहे. या निकालात न्यायालयाने स्पष्ट केले आहे की, विवाहित मुलीला तिच्या पतीची जबाबदारी मानून अनुकंपा तत्त्वावरील नियुक्तीसाठी अपात्र ठरवणे हे केवळ कायदेशीरदृष्ट्या चुकीचे नाही, तर ते पितृसत्ताक मानसिकतेचे प्रतीक आहे. या निकालाचे वैशिष्ट्य म्हणजे, यात भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाच्या ‘अपर्णा भट विरुद्ध मध्य प्रदेश सरकार (२०२१)’ या खटल्याचा प्रामुख्याने उल्लेख करण्यात आला आहे.

पाकिस्तानच्या सर्वोच्च न्यायालयाने आपल्या निकालात म्हटले आहे की, न्यायिक किंवा प्रशासकीय निकालांमध्ये वापरली जाणारी भाषा ही केवळ प्रचलित सामाजिक पूर्वग्रहांचे दर्शन घडवत नाही, तर ती अशा भेदभावाला कायदेशीर रूप देऊन व्यवस्थेचा भाग बनवते. त्यामुळे, न्यायदानाच्या प्रक्रियेत लैंगिक पूर्वग्रहदूषित आणि रूढीवादी भाषेचा वापर टाळला पाहिजे. या संदर्भात, भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाच्या ‘अपर्णा भट’ प्रकरणातील निर्देशांचा हवाला देत, पाकिस्तानी न्यायालयाने नमूद केले की, न्यायाधीशांनी निकालांमध्ये अशा भाषेचा वापर टाळावा, जी महिलांच्या सन्मानाला धक्का पोहोचवते.

‘अपर्णा भट’ प्रकरणात, भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाने मध्य प्रदेश उच्च न्यायालयाचा तो निर्णय रद्द केला होता, ज्यात लैंगिक शोषणाच्या आरोपीला जामिनासाठी पीडितेला राखी बांधण्याची अट घालण्यात आली होती. सर्वोच्च न्यायालयाने म्हटले होते की, अशी अट लावणे हे गुन्ह्याची तीव्रता कमी करण्यासारखे आहे आणि ते पूर्णपणे अस्वीकार्य आहे.

इस्लामिक कायद्यातही महिलांच्या आर्थिक स्वातंत्र्याला महत्त्व

पाकिस्तानच्या सर्वोच्च न्यायालयाने आपल्या निकालात यावरही भर दिला की, महिलांच्या आर्थिक स्वातंत्र्याचे तत्त्व केवळ घटनात्मक तरतुदींवर आधारित नाही, तर ते इस्लामिक कायदेशीर परंपरेशीही सुसंगत आहे. इस्लामिक न्यायशास्त्रानुसार, महिलेला तिच्या वैवाहिक स्थितीची पर्वा न करता, तिच्या मालमत्तेवर, कमाईवर आणि आर्थिक व्यवहारांवर पूर्ण मालकी आणि नियंत्रण ठेवण्याचा हक्क आहे. त्यामुळे, विवाहित महिला तिच्या पतीवर आर्थिकदृष्ट्या अवलंबून असते, हा समज केवळ कायदेशीरदृष्ट्या चुकीचा नाही, तर तो धार्मिकदृष्ट्याही निराधार आणि इस्लामिक कायद्याच्या समानतेच्या भावनेच्या विरुद्ध आहे.

काय होते प्रकरण?

खैबर पख्तुनख्वा प्रांतातील एका सेवा न्यायाधिकरणाने निर्णय दिला होता की, “विवाहित मुलगी ही तिच्या पतीची जबाबदारी बनते” आणि त्यामुळे ती अनुकंपा नियुक्तीसाठी पात्र नाही. हा निर्णय रद्द करताना, सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायमूर्ती सय्यद मन्सूर अली शाह आणि न्यायमूर्ती अतहर मिनल्लाह यांच्या खंडपीठाने म्हटले की, न्यायाधिकरणाची भाषा केवळ तथ्यात्मक आणि कायदेशीरदृष्ट्या चुकीची नाही, तर ती “अत्यंत पितृसत्ताक” आहे आणि कालबाह्य रूढींना बळकटी देते.

याचिकाकर्त्या, झाहिदा परवीन यांची खैबर पख्तुनख्वा नागरी सेवक (नियुक्ती, पदोन्नती आणि हस्तांतरण) नियम, १९८९ च्या नियम १०(४) अंतर्गत प्राथमिक शाळेच्या शिक्षिका म्हणून अनुकंपा तत्त्वावर नियुक्ती झाली होती. मात्र, नंतर त्यांची नियुक्ती एका कार्यकारी स्पष्टीकरणाच्या आधारे रद्द करण्यात आली, ज्यात म्हटले होते की विवाहित मुलीला अनुकंपा नियुक्तीचा लाभ मिळू शकत नाही.

सर्वोच्च न्यायालयाने हा कार्यकारी आदेश “भेदभावपूर्ण, अधिकारापलीकडचा आणि पाकिस्तानच्या घटनात्मक हमी व आंतरराष्ट्रीय कायदेशीर जबाबदाऱ्यांशी विसंगत” असल्याचे सांगत रद्द केला. न्यायालयाने स्पष्ट केले की, मूळ नियम लिंग-নিরপেক্ষ आणि सर्वसमावेशक आहे आणि त्यात विवाहित मुलींना वगळण्याची कोणतीही तरतूद नाही. त्यामुळे, केवळ वैवाहिक स्थितीच्या आधारावर मुलीला या हक्कापासून वंचित ठेवणे हे पाकिस्तानच्या राज्यघटनेच्या कलम १४, २५ आणि २७ नुसार हमी दिलेल्या सन्मान, समानता आणि स्वायत्ततेच्या मूल्यांचे उल्लंघन आहे.

या निकालामुळे केवळ पाकिस्तानातील महिलांच्या हक्कांनाच बळकटी मिळाली नाही, तर भारतीय न्यायव्यवस्थेचा प्रभाव आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही दिसून आला आहे, ही एक अत्यंत अभिमानास्पद बाब आहे.

Dhannawat Law Associates, Adv. Mahesh S. Dhannawat

B.com, L.L.M, G.D.C. & A. Ex- Vice President, Jalna Dist. Bar Association.

Add: Shivkrupa, Kalikurti, Dr. R P Road, Jalna (MH) 431203

Mob. 9326704647  /  02482-233581 dhannawat.mahesh@gmail.com