शिवजयंती’ आणि ‘Chhatrapati Shivaji Maharaj: शिवजयंती विशेष: युगपुरुष छत्रपती शिवाजी महाराज – केवळ राजा नाही, तर एक रयतेचा विचार!
By तेजराव दांडगे
शिवजयंती विशेष: युगपुरुष छत्रपती शिवाजी महाराज – केवळ राजा नाही, तर एक रयतेचा विचार!
सह्याद्रीच्या कडेकपारीतून ज्यांनी स्वातंत्र्याची गर्जना केली आणि शून्यातून विश्व निर्माण करून ‘रयतेचे स्वराज्य’ स्थापन केले, अशा जगद्वंद्य छत्रपती शिवाजी महाराज यांची आज जयंती. शिवजयंती हा केवळ एक सण नाही, तर तो स्वाभिमानाचा, शौर्याचा आणि सुशासनाचा ऊर्जास्त्रोत आहे.
बालपण आणि स्वराज्याची शपथ
१९ फेब्रुवारी १६३० रोजी शिवनेरी किल्ल्यावर शिवरायांचा जन्म झाला. आई जिजाऊंचे संस्कार आणि शहाजीराजांचे मार्गदर्शन यांच्या जोरावर बाल शिवबाने स्वराज्याचे स्वप्न पाहिले. वयाच्या अवघ्या १६ व्या वर्षी रायरेश्वराच्या मंदिरात आपल्या सवंगड्यांसह त्यांनी ‘हिंदवी स्वराज्याची’ शपथ घेतली आणि तोरणा किल्ला जिंकून स्वराज्याचे तोरण बांधले.
अद्वितीय शौर्य आणि रणनीती
महाराजांचे संपूर्ण जीवन हे साहसाने भरलेले आहे. बलाढ्य अफजलखानाचा वध असो, पन्हाळगडाचा वेढा असो किंवा शाहिस्तेखानाची फजिती, महाराजांनी प्रत्येक संकटावर बुद्धीने आणि शौर्याने मात केली. ‘गनिमी कावा’ हे युद्धतंत्र वापरून त्यांनी मुघल आणि आदिलशाहीसारख्या महासत्तांना जेरीस आणले. आग्रा येथून केलेली सुटका हा तर जगाच्या इतिहासातील एक विलक्षण चमत्कार मानला जातो.
लोककल्याणकारी प्रशासन (रयतेचे राज्य)
महाराजांच्या स्वराज्यात सामान्य माणूस केंद्रस्थानी होता. “रयतेच्या भाजीच्या देठालाही हात लावू नका,” ही त्यांची आज्ञा आजही प्रशासनासाठी आदर्श मानली जाते. त्यांनी वतनदारी पद्धत मोडीत काढून रयतेची पिळवणूक थांबवली. दुष्काळ असो वा युद्ध, महाराजांनी नेहमीच शेतकऱ्यांच्या हिताला प्राधान्य दिले.
भारतीय नौदलाचे जनक
”ज्याचा समुद्र, त्याचाच अधिकार” ही दूरदृष्टी ठेवून महाराजांनी भारताचे पहिले स्वदेशी नौदल उभारले. सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, खांदेरी यांसारखे जलदुर्ग उभारून त्यांनी जंजिऱ्याचा सिद्दी, पोर्तुगीज आणि इंग्रज यांसारख्या सागरी सत्तांना अटकाव केला. म्हणूनच त्यांना सन्मानाने ‘भारतीय नौदलाचे जनक’ (Father of Indian Navy) म्हटले जाते.
स्त्री सन्मान आणि नीतिमत्ता
शत्रूच्या स्त्रीचाही मातेसमान सन्मान करण्याची शिकवण महाराजांनी दिली. कल्याणच्या सुभेदाराच्या सुनेचा प्रसंग असो वा बेलवडीच्या मल्लम्मा देसाई यांचा लढा, महाराजांनी नैतिकतेचा एक सर्वोच्च आदर्श जगासमोर ठेवला. स्त्रियांवर अन्याय करणाऱ्याला स्वराज्यात कठोर शिक्षा दिली जात असे.
राज्याभिषेक आणि सार्वभौमत्व
६ जून १६७४ रोजी रायगडावर महाराजांचा राज्याभिषेक झाला आणि भारतवर्षाला ‘छत्रपती’ लाभले. त्यांनी शिवराई हे चलन सुरू केले आणि ‘राजव्यवहार कोष’ निर्माण करून मराठी भाषेचे संवर्धन केले. अष्टप्रधान मंडळाच्या माध्यमातून त्यांनी एक शिस्तबद्ध आणि पारदर्शक प्रशासन यंत्रणा उभी केली.
एक अजरामर प्रेरणा
३ एप्रिल १६८० रोजी महाराजांनी जगाचा निरोप घेतला, पण त्यांनी पेरलेला स्वराज्याचा विचार आजही जिवंत आहे. केवळ ३२ किल्ले वारशात मिळालेल्या शिवरायांनी आपल्या आयुष्यात ३०० हून अधिक किल्ले जिंकले आणि बलाढ्य साम्राज्य उभे केले.
निष्कर्ष:
शिवाजी महाराज हे केवळ महाराष्ट्राचेच नव्हे, तर संपूर्ण विश्वाचे प्रेरणास्थान आहेत. त्यांचे व्यवस्थापन कौशल्य, पर्यावरण प्रेम, पाण्याचे नियोजन आणि सामाजिक न्याय आजही मार्गदर्शक आहेत. या शिवजयंतीनिमित्त त्यांच्या विचारांचे स्वराज्य घडवणे, हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल!
