शौर्य आणि सामाजिक क्रांतीचा महामेरू: क्रांतीवीर लहुजी वस्ताद साळवे यांना स्मृती दिनानिमित्त मानाचा मुजरा!

शौर्य आणि सामाजिक क्रांतीचा महामेरू: क्रांतीवीर लहुजी वस्ताद साळवे यांना स्मृती दिनानिमित्त मानाचा मुजरा!

​पुणे: भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात अशी काही व्यक्तिमत्त्वे होऊन गेली, ज्यांनी केवळ युद्धभूमीवर पराक्रम गाजवला नाही, तर समाजाच्या शेवटच्या घटकामध्येही स्वाभिमानाची ज्योत पेटवली. अशाच महान महापुरुषांपैकी एक म्हणजे क्रांतीवीर लहुजी राघोजी साळवे. आज त्यांच्या स्मृती दिनानिमित्त त्यांच्या धगधगत्या इतिहासाचे स्मरण करताना आजही प्रत्येक भारतीयाच्या अंगावर काटा येतो.

​भीमा कोरेगावच्या रक्ताचा वारसा

​लहुजींच्या शौर्याची मुळे भीमा कोरेगावच्या मैदानात रुजलेली होती. १८१८ च्या युद्धात आपले वडील राघोजी साळवे यांना वीरमरण आल्यानंतर, लहुजींनी त्यांच्या रक्ताने माखलेली माती कपाळाला लावून प्रतिज्ञा केली होती— “जोपर्यंत या देशाला परकीय गुलामीतून आणि रयतेवर अन्याय करणाऱ्या व्यवस्थेतून मुक्त करणार नाही, तोपर्यंत स्वस्थ बसणार नाही.” ही केवळ प्रतिज्ञा नव्हती, तर एका नव्या क्रांतीचा जन्म होता.

​शस्त्र आणि शास्त्र यांचा अभूतपूर्व संगम

​लहुजी वस्ताद हे खऱ्या अर्थाने ‘वस्ताद’ होते. पुण्याच्या गंज पेठेत त्यांनी सुरू केलेली तालीम हे केवळ व्यायामाचे ठिकाण नव्हते, तर ते क्रांतीकारकांचे विद्यापीठ होते. एका बाजूला त्यांनी महात्मा जोतिराव फुले यांना सामाजिक क्रांतीसाठी संरक्षणाचे कवच दिले, तर दुसरीकडे आद्य क्रांतीवीर वासुदेव बळवंत फडके यांच्या हातात इंग्रजांना सळो की पळो करून सोडणारी तलवार दिली.

​”जोतिबा, तुम्ही बहुजनांच्या हातात लेखणी द्या, त्यांच्या संरक्षणासाठी माझी तलवार सदैव उपसलेली असेल,” हा त्यांचा शब्द आजही सामाजिक एकतेचे मोठे उदाहरण मानला जातो.

​मुक्ता साळवे: लेखणीतून उमटलेली क्रांती

​लहुजींनी केवळ पुरुष योद्धेच घडवले नाहीत, तर आपल्या घरातील मुलींनाही शिक्षणाचे बळ दिले. त्यांच्याच पुतणी मुक्ता साळवे यांनी वयाच्या १४ व्या वर्षी ‘मांग-महारांच्या दुःखाविषयी’ निबंध लिहून प्रस्थापित व्यवस्थेला हादरवून सोडले होते. शस्त्राची तालीम आणि अक्षराची ओढ यांचा असा मिलाफ साळवे घराण्याने महाराष्ट्राला दिला.

​आजही प्रेरणादायी वारसा

​१७ फेब्रुवारी १८८१ रोजी या महापुरुषाने जगाचा निरोप घेतला. पुण्याच्या संगमवाडी येथील त्यांचे स्मारक आजही त्यांच्या बलिदानाची साक्ष देते. लहुजी वस्ताद यांनी दिलेला संदेश आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे— “ऐक्य, शौर्य आणि शिक्षण.”

​आज त्यांच्या स्मृती दिनानिमित्त, केवळ घोषणा देऊन नाही, तर त्यांचे विचार आचरणात आणणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल. ज्यांच्यामुळे महाराष्ट्राच्या मातीत स्वाभिमानाची तलवार पुन्हा चमकली, अशा त्या ‘वाघाच्या काळजाच्या’ वस्तादाला मानाचा मुजरा!

​लेखक/टिप: हा लेख ऐतिहासिक संदर्भांवर आधारित असून समाजातील सर्व स्तरांतील थोर पुरुषांच्या योगदानाचे सन्मानपूर्वक चित्रण करतो.

लहुजी वस्ताद यांनी वासुदेव बळवंत फडके यांना कशी मदत केली, याबद्दलच्या काही थरारक प्रसंगांची माहिती

​१. ध्येयाची गाठ

​वासुदेव बळवंत फडके हे रेल्वे खात्यात नोकरीला होते, पण ब्रिटिशांच्या अन्यायामुळे ते अस्वस्थ होते. आपल्या आईच्या निधनावेळी त्यांना सुट्टी नाकारण्यात आली, या घटनेने ते पेटून उठले. त्यांनी नोकरी सोडली आणि ते पुण्यात लहुजींच्या तालमीत गेले. तिथे त्यांनी लहुजींना विचारले, “वस्ताद, या देशाला गुलामगिरीतून मुक्त करण्यासाठी तुम्ही मला मदत कराल का?” लहुजींनी क्षणाचाही विलंब न लावता त्यांना आपला शिष्य मानले आणि मदतीचा शब्द दिला.

​२. शस्त्रविद्येचे खडतर प्रशिक्षण

​लहुजी वस्तादांनी फडकेंना गंज पेठेतील आपल्या तालमीत तलवारबाजी, दांडपट्टा, आणि नेमबाजीचे सखोल प्रशिक्षण दिले. लहुजींचे वय त्यावेळी जास्त असूनही त्यांची चपळता वाघासारखी होती. त्यांनी फडकेंना केवळ शस्त्र चालवायला शिकवले नाही, तर गनिमी कावा (शिवाजी महाराजांची युद्धनीती) कसा वापरायचा, हेही शिकवले.

​३. सैन्याची उभारणी (रामोशी आणि मातंग बांधव)

​वासुदेव बळवंत फडकेंना लढण्यासाठी सैन्याची गरज होती. त्यावेळी लहुजींनी आपल्या शब्दावर मातंग, रामोशी, कोळी आणि धनगर समाजातील हजारो तरुणांना एकत्र केले.

• ​लहुजींनी फडकेंना सांगितले, “वासुदेव, ही मुले तुझ्यासाठी प्राणाची आहुती द्यायलाही तयार होतील.”
• ​त्यांच्याच मार्गदर्शनाखाली फडकेंनी ब्रिटिशांच्या खजिन्यावर छापे टाकले आणि क्रांतीसाठी लागणारा पैसा उभा केला.

​४. लहुजींची गुप्तचर यंत्रणा

​लहुजींची स्वतःची एक गुप्तचर यंत्रणा होती. ब्रिटीश अधिकारी जेव्हा फडकेंचा शोध घेत पुण्यात येत, तेव्हा लहुजींचे तरुण वेश बदलून त्यांची माहिती मिळवत आणि फडकेंना सावध करत. अनेकदा इंग्रज अधिकारी लहुजींच्या तालमीवर छापा टाकायला आले, पण लहुजींच्या चातुर्यामुळे त्यांना कधीही फडकेंचा पत्ता लागला नाही.

​५. एक ऐतिहासिक प्रसंग

​असे म्हटले जाते की, एकदा वासुदेव बळवंत फडके निराश झाले होते, तेव्हा लहुजींनी त्यांना छत्रपती शिवाजी महाराजांचे उदाहरण दिले होते. लहुजी म्हणाले होते, “महाराजांनी शून्यातून स्वराज्य उभे केले होते, कारण त्यांच्यासोबत मावळे होते. आज तुझ्यासोबत ही माझी मुले (मावळे) आहेत, तू लढत रहा!” या शब्दांनी फडकेंना नवीन बळ दिले.

​महत्त्वाची गोष्ट: जरी वासुदेव बळवंत फडकेंना पुढे अटक झाली आणि त्यांना एडनच्या तुरुंगात पाठवण्यात आले, तरी त्यांनी जो क्रांतीचा वणवा पेटवला होता, त्याचे मूळ लहुजी वस्तादांच्या तालमीत होते.

​लहुजी वस्ताद साळवे हे केवळ एक पैलवान नव्हते, तर ते ‘क्रांतीकारकांचे निर्माते’ होते. त्यांच्यामुळेच महाराष्ट्रातील दबलेला समाज पुन्हा एकदा शस्त्र उचलून अन्यायाविरुद्ध उभा राहू शकला.

लहुजी वस्ताद आणि महात्मा फुले यांच्या मैत्रीबद्दल

लहुजी वस्ताद साळवे आणि महात्मा जोतिराव फुले यांची मैत्री म्हणजे ‘शौर्य आणि विचार’ यांचा एक अपूर्व संगम होता. ही केवळ मैत्री नव्हती, तर सामाजिक परिवर्तनासाठी दोन महापुरुषांनी एकत्र येऊन उभारलेला एक भक्कम आधारस्तंभ होता.

​त्यांच्या मैत्रीतील महत्त्वाचे पैलू खालीलप्रमाणे आहेत:

​१. पहिली भेट आणि संरक्षणाची जबाबदारी

​जेव्हा महात्मा फुलेंनी पुण्यात १८४८ मध्ये मुलींची पहिली शाळा सुरू केली, तेव्हा तत्कालीन सनातनी समाजाने त्यांना प्रचंड विरोध केला. फुलेंवर दगडफेक करणे, शेण फेकणे इथपर्यंत मजल गेली होती. इतकेच नाही तर त्यांच्या जीवालाही धोका निर्माण झाला होता. अशा कठीण काळात लहुजी वस्ताद साळवे फुलेंच्या पाठीशी उभे राहिले.

​लहुजींनी फुलेंना आश्वासन दिले की, “जोतिबा, तुम्ही समाजाला शिकवण्याचे काम करा, तुमच्या संरक्षणाची जबाबदारी माझ्या तालमीतील पट्टे (तरुण) घेतील.”

​लहुजींचे तरुण शाळेबाहेर पहारा देऊ लागले, ज्यामुळे सनातनी विरोधक फुलेंच्या जवळ जाण्यास घाबरू लागले.

​२. शैक्षणिक क्रांतीला मदत

​महात्मा फुलेंच्या शैक्षणिक चळवळीत लहुजी वस्तादांचे योगदान मोलाचे होते:

​लहुजींनी आपल्या मातंग आणि महार समाजातील पालकांना विनंती केली की त्यांनी आपल्या मुलांना आणि मुलींना फुलेंच्या शाळेत पाठवावे.

​मुक्ता साळवे, ज्या लहुजी वस्तादांच्या पुतणी होत्या, त्या फुलेंच्या शाळेतील पहिल्या विद्यार्थिनींपैकी एक होत्या. त्यांनीच पुढे जाऊन ‘अस्पृश्यांच्या दुःखाविषयी’ एक अत्यंत गाजलेला निबंध लिहिला होता.

​३. शारीरिक आणि वैचारिक देवाणघेवाण

​शस्त्रविद्या: लहुजींनी महात्मा फुलेंना दांडपट्टा आणि तलवारबाजीचे प्राथमिक धडे दिले होते, जेणेकरून संकटाच्या वेळी ते स्वतःचे रक्षण करू शकतील.

​वैचारिक बैठक: लहुजी वस्ताद हे अन्यायाविरुद्ध लढणारे योद्धे होते, तर फुले हे विचारांनी क्रांती घडवणारे समाजसुधारक होते. या दोघांच्या चर्चेतूनच ‘अस्पृश्यता निवारण’ आणि ‘बहुजन एकता’ या विचारांना अधिक बळकटी मिळाली.

​४. सत्यशोधक समाजाला पाठिंबा

​महात्मा फुलेंनी जेव्हा ‘सत्यशोधक समाजा’ची स्थापना केली, तेव्हा लहुजींनी आपल्या सर्व अनुयायांना या चळवळीशी जोडले. लहुजींचे व्यक्तिमत्व इतके प्रभावी होते की, त्यांच्या एका शब्दावर हजारो तरुण फुलेंच्या चळवळीत सामील व्हायला तयार असत.

​५. लहुजींचे दुःख आणि फुलेंचे सांत्वन

​लहुजी वस्ताद यांचे वडील भीमा कोरेगावच्या युद्धात शहीद झाले होते, याचे दुःख त्यांच्या मनात आयुष्यभर होते. महात्मा फुलेंनी त्यांना धीर दिला आणि सांगितले की, “तुमच्या वडिलांनी तलवारीने लढा दिला, आता आपण शिक्षणाच्या आणि विचारांच्या तलवारीने हा लढा पुढे नेऊया.”

​निष्कर्ष:

जर लहुजी वस्तादांचे शारीरिक बळ आणि संरक्षण महात्मा फुलेंना मिळाले नसते, तर फुले यांना सामाजिक कार्य करणे अधिक कठीण गेले असते. म्हणूनच, महाराष्ट्राच्या समाजसुधारणेच्या इतिहासात लहुजी वस्ताद आणि महात्मा फुले या जोडगोळीला ‘क्रांतीचे दोन हात’ मानले जाते.

मुक्ता साळवे या लहुजी वस्ताद साळवे यांच्या पुतणी होत्या. वयाच्या अवघ्या १४ व्या वर्षी (१८५५ मध्ये) त्यांनी लिहिलेला निबंध हा भारतीय साहित्यातील एक क्रांतिकारक दस्तऐवज मानला जातो.

​१. निबंधाचे शीर्षक आणि संदर्भ

​मुक्ता साळवे यांनी हा निबंध महात्मा फुले यांच्या शाळेत शिकत असताना लिहिला होता. या निबंधाचे शीर्षक होते— “मांग महारांच्या दुःखाविषयी”. हा निबंध १८५५ मध्ये ‘ज्ञानोदय’ या मासिकात प्रसिद्ध झाला होता.

​२. निबंधातील प्रखर विचार

​मुक्ता साळवे यांनी अत्यंत कमी वयात त्या काळातील सामाजिक व्यवस्थेला काही कडू सवाल विचारले होते:

​धर्मावर प्रश्नचिन्ह: “ज्या धर्मात आम्हाला नीच मानले जाते, तो धर्म आमचा कसा असू शकतो?” असा मूलभूत प्रश्न त्यांनी उपस्थित केला.

​विद्येचे महत्त्व: त्यांनी लिहिले की, “विद्येविना आमची मती गेली आणि मतीविना आमची प्रगती थांबली.” (हाच विचार पुढे महात्मा फुलेंनी त्यांच्या ‘शेतकऱ्याचा आसूड’ मध्ये अधिक विस्तारला).

​दुःखाचे वर्णन: त्यांनी पेशवे काळात मांग आणि महार समाजाला सोसाव्या लागणाऱ्या हालअपेष्टांचे (गळ्यात मडके, पाठीला झाडू) अत्यंत हृदयद्रावक वर्णन केले.

​३. मुक्ता साळवे आणि शैक्षणिक क्रांती

​मुक्ता साळवे या केवळ विद्यार्थिनी नव्हत्या, तर त्या शोषित समाजातील पहिल्या महिला लेखिका मानल्या जातात.

​त्यांनी आपल्या लेखनातून हे ठणकावून सांगितले की, जर देवाने सर्वांना सारखेच निर्माण केले आहे, तर माणसांनी माणसांना अस्पृश्य ठरवणे हा देवाचा अपमान आहे.

​त्यांच्या या निबंधामुळे महात्मा फुलेंच्या चळवळीला एक वैचारिक दिशा मिळाली.

​४. लहुजी वस्तादांचा प्रभाव

​मुक्ता साळवे यांच्यातील हा बाणा त्यांच्या कुटुंबातून, म्हणजेच लहुजी वस्तादांकडून आला होता. लहुजींनी जशी शस्त्राची तालीम दिली, तशीच त्यांनी आपल्या घरातील मुलींना शिक्षणासाठी प्रोत्साहन देऊन ‘विचारांची तालीम’ही दिली.

​५. ऐतिहासिक महत्त्व

​मुक्ता साळवे यांचा हा निबंध आजही दलित आणि स्त्रीवादी साहित्याचा पाया मानला जातो. एका १४ वर्षांच्या मुलीने त्या काळातील प्रस्थापित व्यवस्थेविरुद्ध इतके प्रखर लिखाण करणे, ही त्या काळातील सर्वात मोठी क्रांती होती.

​थोडक्यात सांगायचे तर:

लहुजी वस्तादांनी वासुदेव बळवंत फडकेंच्या हातामध्ये इंग्रजांविरुद्ध ‘तलवार’ दिली, तर मुक्ता साळवे यांच्या हातामध्ये अन्यायाविरुद्ध लढण्यासाठी ‘लेखणी’ दिली. या दोन्ही गोष्टींनी मिळून आधुनिक महाराष्ट्राचा पाया रचला.

मुक्ता साळवे यांच्या निबंधातील नेमक्या ओळी

मुक्ता साळवे यांनी १८५५ मध्ये लिहिलेल्या “मांग महारांच्या दुःखाविषयी” या निबंधातील काही ओळी आजही अंगावर काटा आणणाऱ्या आहेत. वयाच्या अवघ्या १४ व्या वर्षी त्यांनी तत्कालीन व्यवस्थेला जे प्रश्न विचारले, त्यातील काही महत्त्वाचे उतारे

​१. धर्माबद्दलचा परखड प्रश्न

​मुक्ता साळवे लिहितात:​ “ज्या धर्मात आम्हास नीच मानले जाते आणि ज्या धर्मात आम्हाला विद्या शिकण्याचा अधिकार नाही, तो आमचा धर्म कसा असू शकेल? जर तो आमचा धर्म असता, तर त्याने आमचे कल्याण केले असते, पण त्याने तर आमचे वाटोळेच केले.”

​२. पेशवाईतील अत्याचाराचे वर्णन

​त्या काळातील जाचक नियमांबद्दल त्या म्हणतात: “पूर्वीच्या (पेशवे) काळात आम्हाला रस्त्याने चालताना मागे झाडू बांधून चालावे लागत असे, जेणेकरून आमच्या पावलांचे ठसे पुसले जावे आणि कोणा उच्चवर्णीयाला विटाळ होऊ नये. गळ्यात मडके बांधावे लागे, जेणेकरून आमची थुंकी जमिनीवर पडून ती अपवित्र होऊ नये. काय ही माणुसकी आहे?”

​३. विद्येचे (शिक्षणाचे) महत्त्व

​शिक्षणाशिवाय होणाऱ्या अधोगतीवर त्या भाष्य करतात: “अहो, आम्हाला ज्ञान नाही, म्हणून आम्ही इतके दुःखी आहोत. विद्येविना आमची मती गेली, मतीविना नीती गेली, नीतीविना गती गेली आणि गतीविना वित्त गेले; इतके अनर्थ एका अविद्येने केले!”

(टीप: यातील काही भाग पुढे महात्मा फुलेंनी आपल्या लेखनात प्रसिद्ध केला).

​४. देवाबद्दलचा न्याय

​त्या देवाला उद्देशून विचारतात:​ “हे ईश्वरा, तू जर सर्वांचा पिता आहेस, तर तुझ्या काही मुलांनी दुसऱ्या मुलांना इतके नीच का मानावे? आम्हाला तुझ्या मंदिरात प्रवेश का नाही? आम्हाला तुझ्या सृष्टीचा उपभोग घेण्याचा अधिकार का नाही?”

​५. मुक्ता साळवे यांच्या लेखनाचे महत्त्व

​पहिली ललकारी: हा निबंध म्हणजे शोषित वर्गातून उमटलेला पहिला जागतिक दर्जाचा वैचारिक आवाज होता.

​स्त्री-शिक्षण: मुक्ता साळवे यांच्या लेखनामुळे हे सिद्ध झाले की, संधी मिळाली तर वंचित समाजातील मुलगीही किती सखोल विचार करू शकते.

​सत्यशोधक पाया: त्यांच्या या विचारांनी महात्मा फुलेंच्या ‘सत्यशोधक’ चळवळीला मोठी वैचारिक ताकद दिली.

​मुक्ता साळवे यांचे हे विचार वाचल्यानंतर लक्षात येते की, लहुजी वस्तादांनी दिलेली शस्त्राची तालीम आणि सावित्रीबाई-जोतिराव फुलेंनी दिलेली अक्षराची तालीम यांचा किती सुंदर मिलाफ त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात झाला होता.

संदर्भ आणि आधारभूत माहिती:

• ​महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियर (पुणे जिल्हा): ब्रिटीशकालीन नोंदी आणि ऐतिहासिक युद्धांचे तपशील.
• ​क्रांतीवीर लहुजी वस्ताद साळवे (पुस्तक): लेखक – प्रा. डॉ. विठ्ठल घोरपडे.
• ​महात्मा जोतिराव फुले समग्र वाङ्मय: महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ.
• ​आद्य क्रांतीवीर वासुदेव बळवंत फडके यांचे चरित्र: विविध ऐतिहासिक दस्तऐवज.
• ​ज्ञानोदय (१८५५): मुक्ता साळवे यांचा मूळ निबंध ज्या मासिकात प्रसिद्ध झाला.

चला तर आज येथेच थांबूया…. माहितीपूर्ण लेख पाहण्यासाठी D9news website ला भेट द्या… https://d9news.in